هفت یار مهربان بخش اول

معرفی یکی از قدیمی‎ترین فرهنگ‎های فارسی موجود در جهان

«صحاح‎الفرس / یا / لغات صحاح ‎العجم بلسان الفارسی»، نوشته‎ی «شمس‎الدین محمدبن فخرالدین هندوشاه نخجوانی» معروف به «شمس المنشی»، تاریخ خلق اثر ۷۲۸ هجری قمری (۱۶۹۹ – ۱۵۰۰ پس از میلاد)، به زبان فارسی، ۷۰ برگ (۱۲۴ صفحه)، در ابعاد ۲۵ در ۱۸ سانتی‎متر، دست‎نویس با جوهر سیاه و قرمز، جلد چرمی، «کتابخانه‎ی دیجیتال جهان»، یونسکو

یار مهربان

صحاح‎الفرس

(صفحه‎ی ۱۳ و ۱۴)

این نسخه‎ی خطی که دومین فرهنگ فارسی موجود در جهان به‎شمار می‎رود، در «کتابخانه‎ی دیجیتال جهان» با نام «تصحیح لغات و انواع در زبان فارسی» فهرست شده است. ولی در صفحه‎ی ۱۳، عنوان آن با جوهر قرمز، چنین نوشته شده است: «لغت صحاح العجم بلسان الفارسیّ». این واژ‎ه‎نامه‎ در دوران حمله‎ی مغول به ایران نوشته شده است. قالب‎بندی این فرهنگ لغت از واژه‎نامه‎های قدیمی‎تر عربی پیروی می‎کند، که در آن‎ها کلمات براساس آخرین حرف مرتب می‎شده‎اند. برای نمونه در صفحه‎ی ۲۰، در «فصل الفاء» به‎ترتیب چنین آمده است: «فراخ‎دست، فرتوت، فرهست، فهرست».

این نسخه‎ی خطی از مجموعه‎ی «باشاگیچ»، نسخه‎های خطی کتابخانه‎ی دانشگاه براتیسلاوا، اسلواکی است که در سال ۱۹۹۷ میلادی برای ثبت در فهرست حافظه‎ی جهانی یونسکو نامزد شد. «صفوت بگ باشاگیچ» (۱۸۷۰ – ۱۹۳۴) شاعر، روزنامه‌نگار و راهنمای موزه‎ی بوسنیایی بود که مجموعه‏ای شامل ۲۸۴ جلد نسخه‎ی خطی و ۳۶۵ جلد نسخه‎ی چاپی از گسترش تمدن اسلامی از ابتدا تا اوایل قرن بیستم گردآوری کرده بود. این نسخه‎ی خطی، قطعه‎ی شماره‎ی ۵۴۹ در ردیف «یوسف بلاشکویچ؛ نسخ خطی عربی، ترکی و فارسی کتابخانه‎ی دانشگاه، براتیسلاوا» قرار دارد.

در تارنمای «مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی» درباره‎ی فرهنگ‎های لغت فارسی‎ای که تنها نام‎شان به ما رسیده و یا هم‎اکنون در دسترس‏اند، آمده است:

«نخستین فرهنگ فارسی (پس از اسلام) که نام آن به ما رسیده، رساله‌ی «ابو حفص سغدی» یا «فرهنگ ابو حفص سغدی» است که تا اوایل قرن یازدهم هجری وجود داشته … از این فرهنگ اکنون اثری نیست.

دومین فرهنگ که نامش به ما رسیده «تفاسیر فی لغه الفرس» تألیف «قطران» شاعر معروف است … از این فرهنگ هم اثری در دست نیست …

اولین فرهنگ فارسی موجود، «لغت‌نامه» یا «لغت‌فرس» تألیف «ابو منصور علی بن احمد اسدی طوسی» شاعر معروف قرن نهم هجری (؟) است. در این کتاب بسیار تصرف کرده و مطالبی بر آن افزوده‌اند به طوری که نسخ خطی آن با هم اختلاف بسیار دارد و  حتی بین دو چاپ «هرن» و چاپ «اقبال» اختلافی فاحش موجود است…

دومین فرهنگ فارسی موجود، «صحاح الفرس» تألیف «شمس الدین محمد بن فخر الدین هند‌و‌شاه نخجوانی» مشهور به «شمس منشی» نویسنده‎ی قرن هشتم است (تالیف ۷۲۸ هـ .ق.) و آن شامل ۲۵ باب است که دارای حدود ۴۳۰ فصل و ۲۳۰۰ لغت است…»

ولی نسخه‎ای که در «کتابخانه‎ی دیجیتال جهان» قرار دارد، تنها ۷۰ برگ (۱۲۴ صفحه) دارد.

یار مهربان

مطالعه‎ی این کتاب، به نصب هیچ‎گونه نرم‎افزار و یا ثبت‎نام و عضویت و … نیازی ندارد. برای مطالعه‎ی آن به این صفحهبروید و از ستون سمت چپ، صفحه‎ی مورد نظر را انتخاب کنید (نوشته‎ها از صفحه‎ی ۱۰ شروع می‎شوند). با تب‎هایی که در گوشه‎های بالا–چپ یا پایین–راست قرار دارند، می‎توانید کتاب را ورق بزنید و به صفحه‎ی قبل یا بعد بروید و یا در وضعیت تمام‎صفحه مشاهده کنید. ناوبَری صفحات بسیار ساده و دل‎پذیر است. برگ‎های کتاب، در صفحه شناورند و با کلیک موشواره (ماوس) بر روی آن‎ها می‎توان در وضعیت دلخواه به مطالعه پرداخت. تصویری با تفکیک‎پذیری بالا و با قالب‎بندی (فرمت) TIF از هر صفحه را نیز می‎توانید بارگذاری کنید.

کتاب برخط «اسناد و نامه‎های امیرکبیر (و داستان‎های تاریخی درباره‎ی او)»

کتاب «اسناد و نامه‎های امیرکبیر (و داستان‎های تاریخی درباره‎ی او)»، نگارش و تدوین «سیدعلی آل داوود»، ۳۶۰ صفحه، انتشارات سازمان اسناد ملی ایران، پژوهشکده‎ی اسناد، تهران – ۱۳۷۹، جنس: کتاب برخط تصویری، کتابخانه‎ی دیجیتال سازمان اسناد و کتابخانه‎ی ملی جمهوری اسلامی ایران (کتابخانه‎ی حافظه‎ی رقومی ملی – حرم).

اسناد و نامه‎های امیرکبیر

اسناد و نامه‎های امیرکبیر

بیرق ایران

شنیدم در کتاب یکی از بزرگان انگلیس است که سفیرش در ایران گفت: روزی در خیابان تهران می‎گذشتم. دیدم امیر با کوکبه جلالش می‎گذرد. پیاده شدم. امیر ملتفت شد. ایستاد تا به او رسیدم. با یکدیگر به بازدید ساختمان قراول‎خانه‎ها رفتیم. دیدم بالای هر قراول‎خانه، بیرقی از شیر و خورشید است. پرسیدم: مگر این‎جا تهران و مرکز ایران نیست؟ گفت: چرا. گفتم: برای نشان دولت، یک بیرق کافی است. این همه بیرق از چیست؟ گفت: آن‎قدر بیرق از ایران بلند کنم که بیرق شما در آن میان گم شود … (۱)

شاه سبک‎رفتار

… روزی شاه در بیرون راه می‎رفت، باران گرفت. شاه تندتند حرکت نمود تا خود را به زیر سقفی برساند. امیر متغیر شده گفت: سنگین و باوقار باش. مگر کلوخی که از باران وا بروی. (۲)

«سید حسن شهرستانی»، رئیس سازمان اسناد ملی ایران، در پیش‎گفتار این کتاب می‎نویسند:

«کتاب حاضر اثری است متضمن اسناد و نامه‎های «میرزا تقی خان امیرکبیر»، رجل سیاسی برجسته‎ی ایران در سده‎ی سیزدهم هجری …

درباره‎ی «امیرکبیر»، کتاب‎ها و مقالات متعددّی در دست است و در میان آن‎ها همه‎گونه نوشته، از تحقیقی و مستند گرفته تا داستان‎گونه و افسانه‎مانند به‎چشم می‎خورد. لیکن به‎جز چند نوشته و کتاب معدود، بقیه، مبتنی بر اسناد معتبر و درجه اول نیست و براساس منابع و مآخذ رایج و به‎صورتی غیرمحققّانه تألیف شده است.

در این میان آن‎چه از اهمیت بیشتری برخوردار است، اصل اسناد و مدارک برجای مانده از آن دوره است و خوش‎بختانه تعداد کثیری از آن‎ها از دست‎بُرد حوادث مصون مانده است، هرچند بیشتر آن‎ها تاکنون انتشار پیدا نکرده‎اند. از اسناد موجود در سازمان اسناد ملی ایران، آن‎چه به «امیر کبیر» تعلق دارد و در دو قسمت متفاوت جای گرفته است؛ نخست اسناد و نامه‎های مضبوط در آلبوم‎های بیوتات سلطنتی است که در ضمن آن‎ها برخی اسناد مربوط به «امیر کبیر» وجود دارد. بخش دوم، اسناد و مدارک متفرقه که در مجموعه‎های دیگر موجود است. از همه‎ی این مدارک برای تدوین این اثر استفاده شده است…»

آقای «سیدعلی آل داوود»، نیز در مقدمه‎ (ص ۵)، توضیح داده‎اند که این کتاب، در حقیقت مجلّد دیگری از اسناد و مدارک متنوع راجع به «امیر» و دنباله‎ی کتاب پیشین ایشان، «نامه‎های امیر کبیر، به انضمام رساله‎ی نوادرالامیر» است؛ و می‎نویسند:

«… این کتاب حاوی دو قسمت اصلی است: قسمت اول، مشتمل بر چند گفتار در خصوص شناسایی منابع اصلی اسناد و مدارک «امیر کبیر» و توضیحی در باب محل نگه‎داری اسناد مذکور است. در قسمت دوم: اصل نامه‎ها و اسناد و نوشتجات مختلف درج شده و حاوی پنج بخش و یک ضمیمه است. بخش اول: نامه‎های «امیر کبیر» به «ناصرالدین‎شاه». بخش دوم: چند نامه از «ناصرالدین‎شاه» به «امیر کبیر». بخش سوم: نامه‎های «امیر کبیر» به دیگران در دوران صدارت. بخش چهارم: اسناد و نوشته‎های گوناگون درباره‎ی «امیر کبیر». بخش پنجم: داستان‎های تاریخی درباره‎ی «امیر کبیر». بخش ششم: ضمیمه‎ی کتاب و مشتمل بر گزارش وزیرمختار ایران در فرانسه به امپراتور آن کشور در باب اوضاع داخلی ایران است …»

پ.ن.:

۱. بخش داستان‎های تاریخی درباره‎ی امیر کبیر، حکایت ۲۰، ص ۲۶۲.

۲. بخش داستان‎های تاریخی درباره‎ی امیر کبیر، حکایت ۲۹، ص ۲۶۹.

کتاب برخط «تاریخ ناپلئون»

«تاریخ ناپلئون»، ترجمه‎ی «میرزا محمد رضى‌ بَنْده تَبْریزی»، خوش‎نویسی «حسن چالشتری چهارمجالی»، ۶۱۵ صفحه، چهار جلدی، ابعاد ۳/۳۹ در ۹/۲۵ سانتی‎متر، نسخه‎ی خطی با جوهر سیاه و قرمز و به خط نستعلیق خیلی عالی و ممتاز، تاریخ ۱۳۰۵، مجموعه‎های دیجیتال کتابخانه‎ی دانشگاه UCLA (پروژه‎ی دیجیتالی مجموعه‎ی دکتر کارو میناسیان)

تاریخ ناپلئون

«… اوقاتی که ناپلئون در مدرسه‎ی برین که یکی از مدارس نظامی دولت فرانسه است، مشغول تحصیل و چهارده ساله بود، پدر او عرض حالی به سرکار وزیر جنگ دولت مذکور نوشت و در آن عریضه، سبب فقر و احتیاج خود را مفصلاً شرح داد که چون مخاصمه در میان اهل ولایت روی داد، من نیز طرف مخاصمه بودم، از آن جهت بزرگان دین از روی عناد و بخل، بی‎مروتی کرده، املاک موروثی مرا که گذران عیال من منحصر بر آن بود، ضبط کردند و نیز در آن عریضه استدعا کرده بود که وزیر جنگ التفات نموده، منصب نایب دویّمی در توپخانه به ناپلئون تفویض فرماید و برادر کوچک او را که لوثین نام داشت، به مدرسه‎ی نظام داخل سازد. وزیر جنگ در پشت عریضه‎ی او جواب نوشت که هرگاه جای خالی باشد، مضایقه نیست و در حاشیه‎ی عریضه، این فقرات مرقوم نموده بود: مادامی که ناپلئون در مدرسه می‎باشد، برادر او لوثین را داخل مدرسه نمی‎توان کرد. به جهت این که قانون اهالی فرانسه آن است که دو برادر را در یک مدرسه نمی‎توان کرد، مگر برادر اولی را منصب داده از مدرسه بیرون کنند و بعد برادر دیگر را برای تحصیل به آن مدرسه ببرند. وقتی که ناپلئون پانزده ساله شد، او را از مدرسه‎ی برین بیرون آورده، به مدرسه‎ی نظام پای‎تخت پاریس که مقرّ سلطنت مملکت فرانسه است، داخل نمودند …» (۱)

تاریخ ناپلئون

صفحه‎ی اول دیباچه‎ی کتاب

این نسخه‎ی خطی در این مجموعه با نام «تاریخ ناپلئون» فهرست شده است. ولی در «دایره‎المعارف بزرگ اسلامی» آمده است:

«میرزا محمد رضى‌ بَنْده تَبْریزی»‌، ۲۲۳ ق ‌/ ۸۰۸ م‌، متخلص‌ به‌ «بنده»؛ شاعر، نویسنده‌ و خوش‌نویس‌ اوایل‌ عصر قاجار …

ترجمه‎ی «حوادث‎نامه»‌، یا «تاریخ‌ فتوحات»‌، یا «روزنامه‎ی ناپلئون»‌، یا «تاریخ‌ ناپلئون»‌، درباره‎ی وقایع‌ جنگ‌ «ناپلئون‌« با اتریش‌ و روسیه‌ ۲۲۰ ق‌/ ۸۰۵ م‌. این‌ کتاب‌ به‌ «عباس‌ میرزا نایب‌السلطنه»‌ اهدا شد و «میرزا رضى»‌ آن‌ را در ۲۲۲ ق‌ از ترکى‌ (؟) به‌ فارسى‌ ترجمه‌ کرد.»

البته خوش‎نویس و کاتب کتاب، در پایان فصل آخر نوشته است که کار این کتاب را «در نهایت پریشان‎حالی و ناخوشی احوال، در کمال استعجال» در سال ۱۳۰۵هجری به پایان رسانده است. در یادداشتی در آخرین صفحه‎ی این نسخه‎ی خطی نیز چنین آمده است: مترجم «محمد رضای تبریزی، برای محمدشاه قاجار در سال ۱۲۵۲».

دیباچه‎ی کتاب از صفحه‎ی ۷شروع می‎شود و تا صفحه‎ی ۱۱ ادامه دارد. جلد اول، ۱۹فصل، جلد دوم، ۲۶فصل، جلد سوم، ۲۷ فصل و جلد چهارم، ۱۶ فصل دارد. در پایان کتاب، «وصیت‎نامه‎ی امپراطور ناپلئون، در پانزدهم ماه اپرل سنه‎ی ۱۸۲۱عیسوی که در جزیره‎ی سنت حلینه در عمارت لانتوود مرقوم نموده و مشتمل است بر سه فقره …» آمده است.

مطالعه‎ی این کتاب، به نصب هیچ‎گونه نرم‎افزار و یا ثبت‎نام و عضویت و بارگذاری و … نیازی ندارد. برای مطالعه‎ی کتاب به این صفحه بروید. در بالای پنجره‎ی کتاب، گزینه‎های مختلفی برای نمایش پنجره‎ی کتاب قرار داد که با کمک آن‎ها می‎توان پنجره را کوچک، متوسط و یا بزرگ کرد. با انتخاب گزینه‎ی بندانگشتی، تمام صفحات کتاب را به‎صورت بندانگشتی، در همان صفحه‎ی وب می‎توان مشاهده کرد و به صفحه‎ی دلخواه رفت. با گزینه‎های «قبل» و «بعد» که در ابتدا و انتهای شماره‎های صفحه‎ها قرار دارند، می‎توانید کتاب را صفحه به صفحه ورق بزنید و بخوانید. در این صفحه نیز می‎توانید مشخصات این نسخه‎ی خطی را در این مجموعه‎ی دیجیتالی مشاهده کنید. ناوبَری صفحات، بسیار ساده و راحت است.

«پروژه‎ی دیجیتالی کردن مجموعه‎ی کارو میناسیان»، پروژه‎ای است برای دیجیتالی کردن نسخه‎های خطی موجود در این مجموعه. تا تاریخ امروز، ۳۲۹ نسخه‎ی خطی، شامل ۱۰۲,۹۲۹ صفحه، دیجیتالی شده و بَرخط (آن‎لاین) و بسیار آسان، در پایگاه داده‎های «نسخه‎های خطی شرق نزدیک»، وابسته به کتابخانه‎ی دانشگاه UCLA، در دسترس همگان قرار گرفته‎اند. هم‎چنان که نسخه‎های جدیدتر، دیجیتالی می‎شوند، این فهرست هم به تدریج کامل می‎شود.

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*