مهرگان جشن عاشقان و مهر ورزان

ایرانیان پیش از آنکه به آیین خردگرای زرتشت بپیوندد, پیرو آیین مهر بودند و به خدای بزرگ که اهورامزدا می‌ناميدند ايمان داشتند. به سخن ديگر ، آريايی‌های پيرو آیین مهر به هيچ روی پرستنده‌ی “مهر” نبودند و خدای آنها خورشيد نبود. در حقيقت آنان “خدای بزرگ” يا “اهورا” را میپرستيدند و با الهام از خورشید جهان افروز و پرتوهای آن که مهر ناميده مي‌شد به شناخت خدای بزرگ دست يافتند و به پرستش او روی آوردند. آنان با نگرش در پرتوهای زندگی بخش خورشيد، دريافتند همان گونه که خورشيد روشنی بخش با مهر فروزان گيتی را روشنايی و گرما مي‌بخشد، خدای بزرگ نيز با فروزه‌ای جاودانش به چهان هستی زندگی و روشنايی مي‌بخشد.

به اين ترتيب آنان با انديشيدن و ژرف نگری در بزرگترين منشاء نور مادی يا “خورشيد” و شناخت اثرات زندگی بخش پرتوهای آن يا “مهر” به شناخت بزرگترين منشاء نور معنوی (خدای بزرگ، نور آسمان‌ها و زمين) يا “اهورا” نائل شدند و فروزه‌های پاک و جاودان همچون “نور”مينوی را ارج نهاده وستودند.

بر پايه نياکان هشيار و ژرف انديش ما، آيين خود را مهر ناميدند و نور، روشنای، راستی، درستی، پيمان ميانه‌روی، مهر ورزی و دوستی را ستودند و از آن پس آنانی را که پيرو آيين مهر بودند، “مهربان” يا پاسدار نده‌ی آيين مهر ورزی ناميدند.

پس از گذر هزاره‌ها، زرتشت پيامبر برای اصلاح کژ روي‌های که در آيين کهنسال مهر رخ داده بود، پای به عرصه نهاد و اصلاحاتی بنيادين را در آيين نياکانی مهر انجام داد. زرتشت پايه و بنياد آيين مهر را که مادر همه‌ی آيين‌های جهان به شمار ميرود، زير سوال نبرد. او تنها کوشيد تا با نگرشی ژرف‌تر در باورهای نياکان، يگانه پرستی را به هم ميهنان خود بياموزد و تلاش کرد تا “اهورامزدا” يا خدای يگانه را به پيروانش باز شناسد. او به پيروانش آموخت که مهر و دوست‌ی از فروزه‌ها يا صفات پروردگار يگانه است و بر همه‌ی يگانه پرستان بايسته است که اين فروزه‌های مينوی را در وجود خود بپرورانند و به همه‌ی پديدهای هستی با مهر و دوستی بنگرند و به جهانی سر شار از عشق و صلح بيانديشند.

 ۲- نام گذاری مهرگان و آيين‌های ويژه‌ی مهرگانی:

 ايرانيان نيک انديش، برای اينکه همواره اين فروزه‌ی اهورايی (مهر) را در برابر ديدگان روشن بین خود داشته باشند، بر آن شدند که يکی از ماه‌های سال و همچنين يکی از روزهای ماه را به نام “مهر” بناميدند. در گاهشماری اوستای هر سال ۱۲ ماه و هر ماه ۳۰ روز دارد و هريک از روزهای ماه يک نام دارد و ايرانيان شانزدهمين روز از ماه را “مهر” ناميدند و همه ساله روز مهر از ماه مهر را به علت تقارن نام ماه و نام روز، فرخنده دانسته و آن را “مهرگان” نام نهاده و به همين مناسبت جشن مهرورزی بر پا کردند. ( البته جشن مهرگان بر اساس تقويم رسمی امروزی که ماه‌های ۳۰ روزه، ۳۱ روزه و ۲۹ روزه دارد، مطابق با دهم مهر ماه مي‌باشد و جشن مهرگان همه ساله در دهم مهر ماه بر پا مي‌شود).

 ايرانيان چند روز پيش از مهرگان، خانه تکانی و نظافت همگانی نموده و تن پوش نو بر تن نموده و شادی درونی و برونی می‌پرداختند. در اين جشن، همانند نوروز که سفره‌ی هفت سين در هر خانه‌ای گسترده مي‌شود، “خوان مهرگان” يا سفره مهرگانی مي‌گستراندند و هنوز نيز در برخی از مناطق ، خوان مهرگانی را علاقه‌ی زیاد می‌چينند.

 بر خوان مهرگانی خوراکی‌های گوناگونی از جمله ترنج و شکر و عناب و سيب و خوشه‌ای از انگور سپيد تا هفت شاخه‌ی سبز از هفت گياه، نان گردو کوچک شير و آويشن، ميوه‌های فصل، گل‌های رنگارنگ، آيينه و شربت و شيرينی و انار و کاسه‌ای پر از آب که آويشن و سکه‌ای در آن نهاده‌اند، شمع روشن و چراغ، اسپند وعود و کندر و ظرف‌های از سنجد و بادام و پسته بر سر سفره می‌گذارند. از غذاهای ويژه‌ی مهرگان، آش، حلوا، نان ويژه‌ا‌ی که درروغن سرخ شده (سيرو) و مرغ شکم  ُپر میباشد.

از رسوم ديگر اين روز آن که، هرنوزادی که در روز جشن مهرگان به گيتی ديده می‌گشاید نامی بر ان می‌نهند که در ترکيب آن “مهر” ‌باشد. همچون: مهر، مهربان، مهرآسا، مهراب، مهرآفرین، مهرگان، مهرنوش، مهرزاد، مهرداد، منوچهر، مهرانگیز، مهرناز، مهری، ……

 ۳- مهرورزی در جشن مهرگان:

خانواده ها در روز مهرگان برای عشلق جوان ، نامزدها ، تازه عروسها و دامادها هدایای گوناگونی از پارچه ی لباس تا گل و شیرینی و عطر و گلاب و آیینه  میفرستند و عشاق جوان نیز با دسته های گل و شیرینی به دیدار یکدیگر  شتافته و عهد و پیمان خود را مستحکم تر میسازند. مهر ورزی و ابراز عشق به همه ی همنوعان و نزدیکان ، بستگان ودوستان در همه ی روز های سال به ویژه مهرگان همیشه مورد توجه ایرانیان بوده است. در باره مهر ورزی در جشن مهرگان از شاعر پارسی گوی ، سروده های بسیاری در دسترس است. برای نمونه مسعود سعد سلمان در این مورد سروده است:

 روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان

                              مهر بیافزا ای نگار ماه چهر مهربان

مهربانی کن به چشم مهرگان

                             مهربانی کن به روز مهر و جشن مهرگان

از دیگر آ یین های ویژه مهرگان ، دهشتمندی  و دستگیری از بینوایان است و مردم نذورات خود را برای شاد کردن دل نیاز مندان بین آنها توزیع میکنند.

 4_ بنفشه ، نماد مهربانی و پایبندی به مهر و پیمان:

 در فرهنگ غنی ایرانی ، در هر یک از جشن ها نمادهای ویژه ای دارند. برای نمونه گل بیدمشق نماد جشن اسفندگان یا روز مادر است. نماد جشن بهمنگان گل یاسمن سفید است و گل آفتاب گردان  نماد جشن شب چله است. برای جشن مهرگان هم نماد گل بنفشه و گل نیلوفر را برگزیدند و معمولآ این گلها در همه فصول سال در گلخانه ها توسط گل پروران پرورش داده میشدندتا در هنگام جشنها مهیا باشند. ایرانیان چند روز پیش از مهرگان ، خانه تکانی ئ نظافت همگانی نموده و تن پوش نو بر تن نموده و به شادی درونی و برونی می پرداختند . در این جشن همانند نوروز که سفره ی هفت سین در  هر خانه ای گسترده میشود، ” خوان مهرگان ” یا سفره مهرگانی می  گستراندند و هنوز نیز در برخی از مناطق ، خوان مهرگانی با علاقه ای زیاد می چینند. نمونه ای از این آیین کهن ، یعنی هدیه دادن گل بنفشه برای نشان دادن مهر، عشق ئ پایبندی به آن را در داستان کهن ، ایرانی ” ویس و رامین ” ، باز سروده فخر الدین اسعد گرگانی می توان یافت . در این داستان که بن مایه های آن به دوران پارتی ها باز میگردد، می خوانیم که شاه موبد از ” شهرو” یا ” شهربانو” که گویا از مردم ماه آباد ( مهاباد) بود، خواستگاری می کند و با او پیمان زناشویی می بندد. حاصل این پیوند دختری زیباست که نامش را ” ویس” می نهند. سالها بعد که “ویس ” بزرگ میشود، دلباخته پسری به نام ” رامین” میشود ئ روز ی به نشانه عشق وپایبندی در مهر  و دوستی ، دسته گل بنفشه به رامین هدیه میدهد:

به رامین داد یک دسته بنفشه

                      به یادم دار، گفتفا این همیشه

شاه موبد آن آشنایی را بر نمی تابد و با ترفندی رامین را از ویس دور میکند. رامین در شهر گوراب ( در نزدیکی ملایر کنونی) به زیبا رویی به نام “گل” دل می بازد . روزی در گلگشت با یار، دسته ای گل بنفشه به دست رامین می رسد و در آن حال رامین به یاد پیمان خویش با

” ویس” می افتد و افسوس می خورد:

ز یارانش یکی حور پری زاد

                بنفشه داشت ، یک دسته به او داد

دل رامین به یاد آورد آن روز

                    که پیمان بست با ویس دل افروز

از آن پس رامین هر بامداد ، دسته گل  بنفشه بر می چیند  و به یاد ویس بر باد میدهد :

بنفشه بر چدی هر بامدادی

                 به یاد زلف او بر باد دادی

5_ تا مهرگان داریم نیازی به والنتاین نداریم:

متاسفانه چند سال است که شاهدیم مروجین فرهنگ بیگانه می کوشند  تا  با مطرح کردن جشن والنتاین در میان جوانان به ویژه در شهر های بزر گ این جشن غیر ایرانی را که پایه و بنیاد غربی دارد به جای جشن کهن و ایرانی مهرگان ترویج کنند. والنتاین جشن عشاق یا جشن پسر نیز نامیده می شود همه ساله در ماه فوریه توسط مسیحی ها گرامی داشته میشود . مشهور است که در قرون وسطی که کشیشی به نام والنتاین بر خلاف دستور صریح امپراتور زمان، دختران و پسران را به عقد هم در می آورد  و جان خود را بر سر این کار نهاد. به همین مناسبت غربی ها روزی را به نام او نام گذاری کرده و روز عشاق نامیدند . امروزه والنتاین در حقیقت وسیله ای برای ترویج دین و فرهنگ بیگانه در کشور های غیر مسیحی قرار گرفته و در این میان نیز بازرگانان غربی میکوشند با بهره برداری از این روز ، انواع کارتهای پستی پر زرق و برق و محصولات فنتزی و لوکس را به جوانان کشور های جهان بفروشند و به کسب و کار خود رونق دهند و در این میان گل سرخ را که در فرهنگ غربی نماد مهرورزی است به عنوان نماد این جشن برگزیده اند.