اصول و مبانی معاشرت اسلامی
1- رضایت خداوند در دوستی ها و دشمنی ها
عالی ترین مرتبه ی ایمان ، در این جمله امام صادق(ع) نهفته است :
من احب لله و ابغض لله و اعطی لله فهو ممن کمل ایمانه[1]
هرکس برای خدا دوست بدارد و برای خدا دشمن بدارد و برای خدا عطا نماید ، از کسانی است که ایمانش کامل گشته است
چنانچه در قسمت بعد اشاره خواهد شد ، یکی دیگر از اصول معاشرت اسلامی انتخاب صحیح معاشر است . در این میان عالی ترین ملاک در انتخـاب معـاشر همدم آن است که دوستی ها و دشمنی ها برای کسب رضای خدا صورت گیرد .
2- دقت در انتخاب دوست و هم نشین
معاشرت بازار تبادل اخلاق است ، بسیاری از محاسن و رذایل اخلاقی از طریق هم نشینی انتقال می یابد .
اگر از انسان های موفق بپرسند که عامل موفقیت شما چه بود ؟ بی درنگ یکی از عوامل مهم موفقیت خود را رفاقت با دوستان خوب اعلام می دارند . در مقابل ، اگر از انسان های شکست خورده در زندگی بپرسند علت ناکامی هایتان چه بود ؟ خواهند گفت : دوست ناباب .
معاشرت با دوستان بد ، انسان را از مسیر تکامل باز می دارد . از این رو مسلمان باید دوستان خود را بر پایه ی دین برگزینند ؛ یعنی در خصوص اینکه با چه کسانی معاشرت نماید و با چه کسانی معاشرت نکند ، باید نظر اسلام را ملاک عمل قرار دهد .[2]
3- اعتدال و میانه روی در معاشرت
میـانــه روی بهتـرین و پسنـدیــده تـرین شیـوه در جنبـه هـای مختلـف زنــدگی است . امــام موسی کاظم(ع)فرموده است :
« خیر الامور اوسطها3]» « بهترین کارها اعتدال و میانه روی است . »
یکی از اصول معاشرت ، میانه روی است و مسلمان مکلف است زندگی خویش را براساس اعتدال و میانه روی اداره کند . امام صادق(ع) در این زمینه می فرماید :
« ان القصد امر یحبه الله عزوجل ، و انّ السرف امر یبغضه الله عزوجل[4] » .
« میانه روی کاری است که خداوند آن را دوست دارد و زیاده روی امری است که خدا از آن ناراضی است . »
در معاشرت نیز افراط و تفریط هر دو مذموم و ناپسند ست . علاوه بر این ، در ابزار دوستی و دشمنی نیز باید میانه رو بود . امام صادق(ع) در این باره می فرماید :
« لایطلع صدیقک من سرک الاّ علی ما لو اطلع علیه عدوک لم یضرک فانّ الصدیق ربما کان عدواً[5]»
« به هنگلم دوستی همه اسرارت را مگو مگر آن اسراری که اگر دشمن تو بفهمد به تو ضرری نمی رساند ، چون ممکن است دوستی شنا از بین برود و تبدیل به دشمنی شود . »
4- امتحان هم نشین
اعتماد به ظاهر افراد ، کار مذمومی است ؛ چنان که سوء ظن به افراد ناپسند است . لذا انسان باید کسی را که می خواهد با او پیمان دوستی ببندد ، بیازماید .
امام صادق(ع) در بیان شیوه ی امتحان مردم می فرماید :
« لاتغترّوا بصلاتهم و لابصیامهم ؛ فان الرجل ربمـا لهج بالصلاه والصوم حتی لو ترکه استوحش ولکن اختبروهم عندصدق الحدیث و اداء الامانه[6]. »
« به روزه و نماز مردم فریب نخورید ، زیرا چه بسا انسان به نماز و روزه شیفته شود تا آن جا که اگر ترک کند به هراس می افتد ، بلکه آن ها را به راستگویی و امانتداری بیازمایید . »
5- معاشرت به تناسب روحیات افراد
زندگی در جامعه های بشری ، اخلاقی انعطاف پذیر می طلبد . در جامعه افراد گوناگون با روحیات مختلف زندگی می کنند ؛ جماعتی زودرنج اند و برخی سعه صدر دارند ؛ عده ای بذله گو هستند و گروهی جدی و خشن ، بعضی از نرم خویی انسان سوء استفاده می کنند و گروهی …
روشن است که بر این اساس ، با همه ی افراد نمی توان به یک گونه رفتار کرد بلکه با هر کس باید طبق شناختی که از روحیه ی او داریم ، معاشرت نماییم .[7]
امام علی(ع) در این باره می فرماید :
« مقاربه الناس فی اخلاقهم امن من غوائلهم[8] »
« متناسب با خلق و خوی مردم با آن ها معاشرت و رفتار کردن ، از شر آن ها در امان ماندن است . »
6- رعایت حق هم نشین
این موضوع از نکات مهم معاشرت است که رعایت آن ، مایه ی استحکام پیوندهای اجتماعی
می گردد . باید توجه داشت که افراد نسبت به هم حقوق و تکالیفی دارند ؛ از جمله حقوق پدر بر فرزند و فرزند بر پدر ، حقوق همسایه و حقوق دوست .
در این میان حق الناس در اسلام اهمیت فراوانی دارد و حتی از حق الله بالاتر است[9] ؛ چنان که امام علی(ع) می فرمایند :
« جعل الله سبحانه حقوق عباده مقدمه علی حقوقه[10]»
« خداوند حقوق بندگانش را بر حقوق خودش مقدم داشته است . »
یکی از حقوقی که مردم بر یکـدیگر دارند ، حق هم نشین است . امـام سجاد در این باره می فرماید :
« امّا حق الصاحب ، فــان تصحبه بالتفضل والانصاف و تکرمه کما یکرمک … و کن علیه رحمه ولاتکن علیه عذاباً[11] »
« حق همراه این است که با انصاف و بخشایش با او مصاحبت نمایی و او را آن گونه اکرام کنی که او تو را اکرام می کند … و بر او مایه ی رحمت باشی نه عذاب . »
7- ارزشمندی ؛ محوردوستی
یکی دیگر از اصول معاشرت در اسلام ، دوستی و هم نشینی براساس ارزشمندی است . از نظر اسلام هرچه فرد به ارزش های اسلامی پایبندتر باشد احترام به او لازمتر است . مسلمان ملزم است در معاشرت خود به افراد براساس میزان تقیدشان به ارزش ها احترام بگذارد .[12]
امام علی(ع) می فرمایند :
« ظلم المعروف من وضعه فی غیر اهله[13] »
« کسی که نیکی را درباره ی نااهلان به کار برد ، به آن جفا کرده است . »
8- محبت و احترام متقابل
اساس معاشرت بین مسلمانان بر احترام و محبت متقابل استوار است .
خداوند در قرآن کریم می فرماید :
« ثُمَّ کانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ[14] »
« علاوه بر این از زمرهى کسانى باشد که گرویده و یکدیگر را به شکیبایى و مهربانى سفارش کردهاند . »
سفارش کردند بعضی از ایشان بعضی دیگر را به ترحم و احسان بر اهل فقر و صاحبان مسکنت و بینوایان ، و به گفته ی بعضی سفارش کنند بر ترحم و محبت و مرحمت در بین خودشان ، پس ترحم کنند تمام مردم همدیگر را .[15]
[1]- محمد بن حسن حرعاملی ، وسایل الشیعه ، ج 16 ، ص 165 ، باب 15 ، ح 1
[2]- مهراب صادق نیا ، سیمای روزانه مسلمان ، ص 74
[3]- محمد بن یعقوب کلینی ، اصول کافی ، ج 6 ، ص 541
[4]- علی بن الحسین بابویه (شیخ صدوق )، خصال ، جامعه مدرسین ، قم ، 1403 ه.ق ، ص 10
[5]- محمد بن حسن حرعاملی ، همان ، ج 12 ، ص 147
[6]- محمد بن یعقوب کلینی ، همان ، ج 2، ص 104
[7]- مهراب صادق نیا ،سیمای روزانه فرد مسلمان ، ص 76
[8]- نهج البلاغه ، محمد دشتی ، حکمت 401 ، ص 726
[9]- مهراب صادق نیا ، همان ، ص 77
[10]- عبدالواحد تمیمی آمدی ، غررالحکم و دررالکلم ، ص 480 ، ح 11039
[11]- محمد بن حسن حرعاملی ، وسایل الشیعه ، ج 15 ، ص 177
[12]- مهراب صادق نیا ، همان ، ص 78
[13]- حسین نوری ، مستدرک الوسایل ، ج 12 ، ص 353
[14]- سوره بلد ، آیه 17
[15]- علی فضل بن الحسن طبرسی ، تفسیر مجمع البیان ، ترجمه محمد رازی ، انتشارات فراهانی ، چاپ دوم ، 1359 ، ج 27 ، ص 106
پژوهشگر :سعیده زارع هرندی
