نوروز جشن نوگردانی

نوروز جشن ِ  نوگردانی ی ِ جهان و زندگی و آیین ِ نمادین ِ رستاخیز

جشن آغاز بهار  و  سال  نو ِ  ایرانی،  این آیین  کهنْ بنیاد و هزاران ساله،  در سنجش  با  جشن ها  و  آیین های  گردش ِ سال  در  میان ِ دیگر قوم ها  و ملّت ها  از  یگانگی ی  چشم گیری   برخوردارست   که  بدان  برتری می بخشد  وآن  را  فراتر  از  یک  جشن  ساده ی  ملّی  می بَرَد  و  دَرون مایه ای  بَشَری  و  جهانی  و  حتّا  سرشت  و  مفهومی کیهانی  را  در  نَماد پردازی هایش  جلوه گر می سازد.  این  رویداد  نَمادین  و  اسطوره وار  را  نمی توان به منزله ی  یک  عید عادی  تلقّی نمود و با نگاهی  برون نگر و در  چهارچوب  تنگ ِ جشن  و سرورهای   خانوادگی  و  دید  و  بازدیدهای  چند روزه خلاصه و  تعریف کرد.

برای  راه یابی  به  هزارتوهای  این سنّت ِ  دیرپای ِ هزاره ها  و  دریافت ِ درست  نَمادها  و رازواره های  آن، ناگزیر باید  به  پژوهشی  ژرف  در پیشینه و  پُشتوانه های  آن  پرداخت  و  گنجینه های  کهن  را  کاوید  و لایه به  لایه  دید و بَررَسید.  در گاهان ِ پنجگانه ی ِ  زرتشت  و  نیز  در  سرودها  و  متن های ِ نواوستایی  —  این  کهن ترین  یادمان های بازمانده  از نیاکان مان —  اشاره ی  روشنی  به  آیین های  ویژه ی  نوروزی به چشم  نمی خورد؛   امّا  در  برخی از  نیایش سرودها  و  ستایش نامه هایی که  این  گنج  شایگان  فرهنگی  فراگیر ِ  آنهاست،  می  توان  ردّ ِ پای پاره ای  از  کُنِش های  ایرانیان  به  هنگام  بَرگُزاری ی ِ  این  آیین ها  را  بازجُست  و  ریشه ها  و  خاستگاه های  اسطورگی  و  سرشت  فرهنگی ی  آنها  را  بازشناخت.  در بخش  َیشت ها،  در  سرود  بلندی  به  نام  فَروَردین یَشت،  گزارش  شورمَندانه  و رازگُشایانه ای  از  کارکرد  و  نَقش وَرزی ی  َفروَردها (/ فَرَوَشی ها / فَرَوَهرها) ی ِ نیاکان و  بازگشت  میهمان وار  و  ناپدیدار آنها  به  جهان  اَستومَند (جهان مادّی/  گیتی)  و  گذران ِ ده  روزه شان  در خانه  و  کاشانه ای  که  روزگاری  در آن  می زیسته اند  و  در کنار گرامیان  و  دلبندان ِ دودمان،  به  وصف  درآمده است  که  شرح ِ روشن تر  و  گویا تر  و  رساتر  آن  را  در  دفترهای ِ بازمانده  از  ادب ِ  فارسی ی ِ  میانه ( / پهلوی)  و  نیز  در  پاره ای  از  کتاب های  کهن ِ  فارسی ی ِ  دَری  می خوانیم.  از آن  میان،  ابوریحان  بیرونی  پژوهنده  و  دانشمند  بلندآوازه  در  سده ی  پنجم  هجری  در  کتاب  مشهور خود  آثارُ الباقیِه عَن ِ القُرون ِ الخالیِه  به گستردگی  در  این باره  سخن می گوید  و  در جُستار خود  برای  شناخت  رمز  و راز این  آیین ها  و کنش های  فرهنگی ی  دیرینه،  نه تنها گنجینه های کهن  را  می کاود  و  درهای  آنها  را  به  روی  خوانندگان  اثر گرانبارش  می گشاید؛  بلکه  از تداوم  سُنّت های  دیرینه  در  روزگار  خود  نیز  خبر می دهد  و  آشکارا می گوید که  مردمان  دورانش،  همچنان  پذیرای  میهمانان  مینَوی ی ِ نوروزی اند  و  با  همه ی توش  و  توان  خویش  می کوشند  تا با پاکیزه گردانی  و  نوسازی ی  همه ی  افزارها  و  دست مایه های  زندگی و آراستن  و  پیراستن  خانه  و  کاشانه،   انگیزه ی  خشنودی  و  سرافرازی ی  آن  ارجمندان  شوند  که  خویشکاری ی ِ  بزرگ ِ  هستی شناختی شان  نَقش وَرزی  در  کار ِ  نوکردن ِ  جان  و  جهان  و  زندگی  در نمایش ِ سالیانه و مُکاشفه وار ِ  (Apocalyptic)  رستاخیزست.  در رساله ی  نوروزنامه  نسبت داده  به  حکیم  عمر خیّام  نیز با همین  نگرش  روشنگرانه  به  پیشینه ی  نوروز  و  سویه ها  و  ویژگی های  آیین های  آن  رو به رو  می شویم و به  بخش  دیگری  از رمز  و  رازهای  آن  پی می بریم.  امّا  در  روزگار  ما  که  پژوهش های  ایران شناختی  در ایران  و  جهان  از  ژرفا  و  گستردگی ی  بی سابقه و چشم گیری  برخوردار شده است،  می توان  با  کلید- واژه های  گشاینده تری  به  سراغ  گنج ِ شایگان ِ  باستانی رفت  و  به  درستی  به  سرچشمه ها  راه یافت  و  سیراب شد.  یکی  از  رهنمون ترین  کلید- واژه ها  در این  جُستار  و  رازگُشایی،  ترکیب – واژه ی  پهلوی ی  فرَشکَرد  است  که  اصل  اوستایی ی  آن  keretay-frasho بوده.  این  هَمکَرد  از  “فرَش”  به  معنی ی ِ “نو،  تازه”  (هم ریشه  با fresh  در  انگلیسی)  و  “کََرد”  به  مفهوم  “کردن،  به  انجام  رسانیدن”  ساخته شده است  و  بر  روی  هم،  معنای  “نوکردن  گیتی  و  زندگی”  از آن  اراده می شود که  بر  پایه ی  اسطوره ی کهن و  مُکاشفه ی  آینده و  رستاخیز جهان (یا —  به  تعبیر غربی ی

(۱)

آن  —  Apocalypse)  در  واپسین  هزاره های  دوازده گانه  از ” زمان  کَرانمَند” ِ گیتی ( زمان  محدود،  زمانی  که  روزگاری  به  پایان  خواهد رسید)  و  در  پی  ِ فرجامین  تازش اهریمن  و  کارگُزارانشبه  جهان  نیکی  و راستی  و  پاکی،  در  نبردی  به  سرداری ی ِ  سوشیانت (/ سوشیانس) —  رهاننده ای  که  نوید داده شده است  روزی  پدیدار خواهد شد  و جهان  را  به  نیکی  بازخواهد گردانید —  و همچنین  با  پیکار  ودلیرمردی ی  ِ  پهلوانان  و  شهریاران  جاودانه،  به انجام  خواهد رسید  و  جهان  و  مردمان  از همه ی ِ آشوبهاو گزندها  و  تباهکاری های  اهریمنی  خواهند آسود  و  “روز  و  روزگار ِ  بِهی” (١) – که  هزاره ها  “گُم گشته در سرشت ِ  شبی سرد” (١) بود —  پدیدار خواهد شد. امّا  نیاکان  ما  در  گذرگاه  زمان  و  در  فرآیند ِ  ساختاریابی ی ِ  زندگی ی ِ  اجتماعی  و  فرهنگی شان،  تنهاچشم به راه  آینده  و  برآورده شدن  آرزوی  سوزان ِ فرارسیدن ِ  پایان  هزاره ها  و  زمان ِ  کَرانمَند  و پدیداری و  خیزش  رهایی بخش ِ  سوشیانت  و  جاودانگان ِ  همگام  و  یاورش  نماندند  و  بُن مایه ی  اسطوره  و گوهر ِ آرمان خواهی ی ِ  رستاخیزجویانه  را  از  آرمان شهر ِ دور و  دست نیافتنی  به  گُستره ی  ِ زندگی ی  گیتیانه  و  اکنونی ی  خویش  آوردند  و  شکوه  ِ اسطوره  و  آرمان ِ  نوجویی  و  نوسازی  را  گام  به  گام  بازحستند  ودر  روند ِ  سامان بخشی  به  آیین های  نوروزی بازساختند.  آنان  با  گزاردن ِ  هرساله ی  این  جشن  و  آیین – ای  آن،  بر باور ِ  پرشور ِ  خویش  به  بایستگی ی  نوکردن ِ  جهان  و  زندگی  و  پدیدآوردن  بهارانی خجسته مین  زندگانی  و  شایستگی ی  ستیز ِ  بی امان  و  پیکار  جاودان  با  سرما  و  تیرگی ی  زمستانی   و  تباهی و  گزند ِ  برآیند ِ  مَنِش  و  کُنِش ِ  نیروهای ِ  کهنه  و واپس گرا  پای فشردند.اکنون  هزاره هاست  که  ایرانیان  در  هر جا  و  در  هر  حال  که  باشند،  نوروز  را  با  همه ی  آیین های  گویا  و  نمادینش  در  خانه  و  کاشانه ی  خویش  جشن  می گیرند  یا  به  سخنی  رساتر،  آن  را  با  همه ی  ِ اسطوره های  پشتوانه اش  می زیَند  و  هر ساله  یک  فرَشکَرد ِ  کامل  و  رستاخیز ِ  شامل  را  به  نمایش  می – گذارند.  یکایک    آیین ها  و کُنِش های ِ  نوروزی،  جلوه  و  شکوه ِ  بال گشودگی ی ِ  شاهینن ِ  بلند پرواز ِآرمان و  آرزوی  ایرانیان  را  در فراخنای  سپهر  میهن  از  دماوند  تا  الوند،  از  دِنا  تا  سَهَند  و  از  دریای  ِ  خزر  تا  خلیج   نیلگون ِ  فارس  آفتابی  می کنند. آیین  میر ِ  نوروزی  — که  در  گذشته  برگزار می شد – قدرت  پوشالی  و “حُکم ِ  پنج روزه”  ی ِ  فریفتگان مَسنَد و  مَصطَبِه  را  به  ریشخند  می گرفت.  حافظ  در اشاره ای  سربسته  و  —  به  تعبیر خودش  “در پرده”  —  به  همین  آیین،  می گوید:”سخن  در پرده  می گویم؛  چو  گل  از غنچه  بیرون آی   که  بیش  از  پنج  روزی  نیست  حُکم ِ  میر ِ  نوروزی!”دست افشانی  و  پای کوبی ی  ِ  حاجی فیروز های  سرخ جامه  و  سیاه کرده  روی  ِ  شادی انگیز در  کوی  و بَرزَن،  اسطوره ی  گذار ِ  پیروزمندانه ی  ِ  سیاوش  از  میان ِ  کوه  آتش  و  چیرگی ی  راستی  و  پاکی  بر  دروغ  و  پلیدی  را  فرایاد  می آوَرَد.خانه تکانی  و  آراستن  ِ  سرای  و  تدارک ِ  خوان  و  خوراک  ِ  آیینی  و  نو کردن ِ  جامه  و  افزارهای  زندگی  وبرافروختن  ِ  آتش  ِ  زبانه کش  و  گرما بخش ِ  چهارشنبه سوری  (چهارشنبه ی  ِ  سرخ)، همه  نشان  از  خوش آمد گویی  به  یادواره ها  یا  فرَوَشی های  نیاکان —  میهمانان ِ  ده  روزه ی  ِ  نوروزی ی  ِ  خانواده  —  دارد  و  رفتن  به  پذیره  و  پیشباز  ِ  پیک  ِ  فرخنده گام  ِ  بهاران  ِ  خجسته  و  جان بخش  را  نوید می  دهد. گستردن  و  آراستن  و ویراستن  ِ  سفره ی  ِ  هفت سین   که  سین های  هفت گانه اش  نشان  از  ارج گُزاری  به  هفت  سِپند  (هستی های  وَرجاوَند ِ  هفت گانه)  در  خیال نقش های  ِ  شاعرانه ی  ِ  زرتشت  ِ  گاهان سرای  دارد  و  هریک  از  آنها  به  کالبَد  ِ  گل  و  گیاه  و  میوه  و  جز  آن،  نماد  ِ  جداگانه ی  گوهرها  و  ارزش –   هایی  همچون  پرمایگی  و  رویش  و  بالیدن  و  شادمانگی  و  پویایی  و  شکوفایی  و  بَرومَندی  و  مهروَرزی است،  نمایش  همه ی  ِ  سویه  ها  و  بُن مایه های  این  جشن آیین  در  یک  مجموعه  به  شمار می آید.

سرانجام،  فراهم آمدن  بر  سر  ِ خوان ِ  نوروزی  و  نیایش گزاری  و  غزل خوانی  و  ترانه گویی  و  نغمه -پردازی  و  در  لحظه ی  ِ گردش  ِ سال،  نفس  در سینه  حبس کردن  و  خاموش  ماندن  و  چشم  بر  آب  و  آینه  وشمع  ِ فروزان  و  سبزه  و  گل  شکوفان و  پیچ  و  تاب  ماهیان  دوختن  تا  رویداد  بزرگ  آشکار گردد  و  زمان وجهانی  بِشکوه تر  جای  ِ آشوب  و  کابوس  پارینه  را  بگیرد،  نقطه ی  ِ اوج  ِ  این  سرور ِ شکوهمند  است.

بدین سان  نوروز  و  آیین های  کهنْ بُنیاد  آن،  همه ی  اسطوره  و  آرمان  و  فرهنگ  و  تاریخ  و  ادب  ِ هزاران ساله ی   ایرانیان  را  یکجا  در خود  فراهم آورده است  و  سالی  یک  بار  آنان  را  در  پیوند  و  پیمان رازآمیز  فرهنگی شان  به  سرآغاز ِ  سرآغازها  و  سرچشمه ی  ِ  سرچشمه ها  می برد  تا  تن  و  جان  در  آب ِ  پاکی  و  راستی  بشویند  و  پیمان  نوکنند  که  همواره  ایرانی  و  نیک  اندیشه  و  نیک گفتار  و  نیک کردار   و  نوخواه  و  نوجو  و  نوگردان  بمانند  و  تا  هستند،  آزاده  و  سرافراز  و  پویا  و  کوشا  باشند.نوروز  یک  اتّفاق  ساده  و  یادواره ی  ِ رویدادی  دینی  یا  اجتماعی  یا  سیاسی ی  گذرا  و  یا  برآیند ِ  باور- مَندی ی  ِ جََزمی  به  ارج  و  پایگاه  یک  پیشوا  یا  پارسا  نیست  که  با  دیگردیسی ی  نهادهای  ناپایدار  و    دیگرگونی ی  سویه ی  باورمندی ها  رنگ ببازد  و  در غبار  فراموشی  فرورود  و  جای ِ  خود  را  به  بَدیلی  دیگر  بسپارد.  این  جشنْ آیین ِ بی همتا  در  هزاره های  پیش  از  اسلام  و  در  روزگاران ِ  روایی  و  فراگیری  ی ِ کیش های  ِ کهن  ِ آریایی  و  واپسین ِ  آنها  دین ِ  زرتشتی،  همان ارج  و  پایگاهی  را داشت  که  در  بیش  از  یک  هزاره ی  ِ اخیر  و  در  جامعه ای  با  بیشترین  شمار ِ جمعیّت  ِ مسلمان  داشته است  و  دارد  و هم اکنون، عموم  ایرانیان  مسلمان، زرتشتی،  یهودی،  مسیحی  و جُز آن،  در  فراسوی  باورمندی های  جداگانه شان،  آن  را  با  شورمندی  و  مهروَرزی ی  ِ بُنیادینی  برگُزارمی کنند  و نه تنها  هیچ گونه  ناهم سویی  و ناسازگاری در میان  باورهای  دینی  و  شخصی شان  با  پای بندی  به  اجرای  آیین های  نوروزی  نمی -بینند،  بلکه  بدون ِ  برپای  داشتن  ِ  جشن ِ  نوروز،  هستی  و  کیستی ی  ِ  خویش  را  نارسا  و فرورفته  در  خاکستر ِ  فراموشی  می یابند.آنان  که  در  درازنای  سده های  پشت ِ  سر  کوشیده اند  و  یا  هم اکنون  می کوشند  تا نقش  ِ جاویدان  نوروز  را   از  لوح  ِ ضمیر  ایرانیان بزَدایند  و  یا  جشن ها  و  آیین های  دیگری  را جای گُزین ِ  آن گردانند،  بُن – مایه های  هستی شناختی ی ِ  این  رویداد  را  نشناخته  و  درنیافته اند  و  در  این  تلاش  عَبَث ِ خود،  باد  در  غربال  بیخته اند  و  می بیزند.همه ی  ایرانیان  از  عیدهای  مذهبی  و  فرقه ای ی ِ خود  با  نام های  ویزه ی ِ  آنها  یادمی کنند؛  امّا  واژه ی    “عید”  را  به  تنهایی  و  به طور ِ  مطلق،  فقط  به جای “عید ِ  نوروز”  به کار می برند.نوروز  —  همچون  شاهنامه ی  فردوسی   و  برخی  دیگر  از  نمادها  و  نهادها  و  یادمان های  فرهنگی —  شناسنامه ی  ِ هر  ایرانی است  که  همه ی  ویژگی هایش  را  در خود  فراهم آورده  و  بدون  آن،  گُم گشته ای است  سرگردان  و  بی نام  و نشان  در  انبوه  آدمیان  و  در  غوغای  ِ غریب  ِ  زمان.تاثیر پذیرفتگی  از  کشش  ِ  انسانی  و  فرهنگی ی  نوروز،  منحصر  به  ایرانیان  نمانده  و  امروزه  ایرانی-تباران  و ایرانی- فرهنگان  و  هواخواهان  و مهروَرزان  این  فرهنگ،  از  دامنه ی  کوههای  پامیر  در  فراز- رود  (آسیای  میانه)  تا  کرانه های  رود ِ  سند  (در هندوستان  و  پاکستان)   و  حتّا  سرزمین  دوری  مانند  آفریقای  حنوبی،  بدین  جشن  بزرگ  و  شکوهمند  رویکرد دارند  و  هریک  با  روش  ویژه ای  آن  را  برمی- گزارند  و  گرامی  می دارند  و  در  نخستین  روز  بهاران ِ  نیم کره ی  شمالی  رنگین کمانی  از  شور  و شادی و نوگردانی  و  پویایی  و  شکوفایی  را  بر فراز ِ  گوی  ِ زمین  به  نمایش  درمی آورند.  ١. سطرهایی است  از  شعر بلند  ناقوس،  سروده ی  نیما یوشیج  شاعر معاصر.

مطالب مرتبط

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *