ایران گرایی در شاهنامه

شاهنامه فردوسی دارای یك كشش و برد ایران گرایی است كه بررسی و دریافت دقیق آن‏، دشوار است، چون ایران‎گرایی در این اثر مانند خونی است كه تا كوچك‎ترین اندام‎های پیكر آن دویده است و با تار و پود آن، چنان در آمیخته كه گزارش درست آن نیاز به پژوهشی گسترده دارد كه در توان این گفتار كوتاه نیست و از این و به چند نكته‎ كلی بسنده می‎كنم.

 ایران گرایی شاهنامه را می‎توان زیر چهار عنوان اصلی برشمرد :

1ـ نگهداشت فرهنگ ایران : از آن جایی كه خدای‎‎نامه و تقریبا همه متون تاریخی و ادبی در زبان پهلوی و نیز برگردان‎های فارسی و عربی آن‎ها از دست رفته‎اند، شاهنامه مهم‎ترین چشمه‏ی آگاهی ما در بسیاری از زمینه‎ها، چون تاریخ و جغرافی و ادب و هنر و رسم‎های خانوادگی و اجتماعی و آیین‎های اداری و كشوری در ایران باستان به شمار می‎رود .

2ـ آرمان‎ معنوی شاهنامه : این آرمان‎ها را می‎توان در شعار نبرد نیكی یا بدی خلاصه كرد. نبرد با بدی یعنی كاربست آرمان‎های اخلاق ایرانی، هم‌چون یكتا‎پرستی، خداترسی، دین‏داری، میهن دوستی، مهر به زن و فرزند، دستگیری از درماندگان، خردمندی، داد‎خواهی، دور‎اندیشی، میانه‎روی، آداب دانی، مهمان‎نوازی، جوان‎مردی، بخشش، سپاس‎گذاری، خشنودی، خرسندی، كوشایی، نرمش یا مدارا، وفاداری، راستی، پیمان‎داری، شرم و آهستگی، خاموشی، دانش‎آموزی، سخن‎رانی، و دیگر و دیگر. در ستایش هر یك از این آرمان‎های اخلاقی یا نكوهش صفت‎های عكس آن، چون : دروغ، آز، خشم، كینه، بی‏داد، كاهلی، پیمان‎شكنی، نیاز، رشك، شتاب … می‎توان از شاهنامه مثال‎های فراوان برشمرد. اخلاق شاهنامه، ساخته و پرداخته فردوسی نیست، بلكه بخشی از میراث معنونی ایران باستان است كه از آموزش‎های زرتشت و پی شاز او، ریشه گرفته و در زمان ساسانیان گسترش یافته و با عنوان فرهنگ یا آیین صورت منظم و مدون پذیرفته و سپس از آن جا زیر عنوان ادب به آثار فارسی و عربی راه یافته است. ولی دو نفر در این انتقال اخلاق ایرانی ـ و اصولا كل فرهنگ ایران ـ به دوره اسلامی، سهم به سزایی دارند. یكی عبدالله ابن مقفع (روزبه دادویه) در انتقال آن به فرهنگ عرب. و دیگر فردوسی طوسی، در انتقال آن به ایران به بعد از اسلام، فردوسی با این انتقال، آن آسیبی را كه از پیروزی تا‏زیان بر پیوستگی فرهنگ ایران رسیده بود، تا حد بسیاری بازسازی كرد.

3ـ پاسداری زبان فارسی: شاهنامه چه از نگاه گنجینه واژگان و دستور زبان، چه از نگاه شیوایی بیان و چه از نگه محتوای پرسویه آن، ستبرترین ستون زبان فارسی است. به ویژه نیاز بزرگی كه پس از سرایش شاهنامه در گروه‎های گوناگون مردم از درباریان و مورخان و سرایندگان و نویسندگان و هنرمندان تا برسد به توده‎های مردم به این كتاب پیدا شد، زبان فارسی را كه در آن روزگار سخت در خطر نابودی بود، برای همیشه پایه‎ای نیرومند و استوار بخشید. 4ـ پیام ملی شاهنامه: خلاف آن چه گمان می‎رود، پیام ملی شاهنامه تنها به پاسداری از مرز و بوم ایران محدود نمی‎گردد، بلكه این پیام عبارت است از: دعوی ایرانی در رهبری جهان. فردوسی، خود آورنده این دعوی نیست، بلكه وارث و ناقل آن است: بنابر باور داشت كهن ایرانی، زمین به هفت كشور بخش شده است و بخش میانی كه ایران باشد از همه آباد‎تر و مردمان آن كه از آنان به نام آزادگان یاد شده است، بهترین آفریدگار ایزد‎ند. نام آریایی كه در اوستا و سنگ‎نوشته‎های هخامنشی آمده است و صورت كهن‎تر ایرانی است نیز به همین معنای آزاده است. بر عكس ایران، كشور‎های دیكر سرزمین‎های تباه و مردمان آن بی‎مایه‎اند كه از آنان ـ به ویژه از تركان و تازیان ـ به نام بندگان یاد رفته است. عنوان پادشاهان ایران « شاه جهان» بود و آن‌ها رسما دعوی رهبری جهان را داشتند. این ملی گرایی كه امروزه بدان ناسیونالیسم می‎گویند، و گویا نتیجه هزار سال فرمانروایی بر بخش بزرگی از جهان آن روز بوده باشد، پس از پیروزی تازیان و نژاد‏‎پرستی امویان، ناچار دوباره در مفاخرات نهضت شعوبیه نمودار گردید. شاهنامه فردوسی كه نقطه اوج این نهضت در زبان فارسی است، چه به علت وابستگی و امانت‎داری سراینده آن به ماخذ خود و چه به علت وضعیت سیاسی زمان او ـ كه ایران هنوز از تازیان رهایی نیافته، گرفتار تركان گردید بود ـ خواه ناخواه نمی‎توانست به كلی از رگه‎های ناسیو‎نالیسم كهن ایرانی پالوده گردد. این تاثیر نه تنها در شاهنامه، و نه تنها در آثار حماسی پس از شاهنامه هست، بلكه پی آن را در آثار بسیاری از سرایندگان و نویسندگان پس از فردوسی نیز می‎توان گرفت. این كه در آثار كسانی چون غزالی و نظام‎الملك و سعدی كه از گمان هرگونه ناسیو‎نالیسم بركنارند، پادشاهان ایران، به ویژه انوشیروان، نمونه‎ی فرمانروای دادگر به شمار می‎روند، نهایت چیزی جز بقایای همان دعوی ایرانی در رهبری جهان نیست. و به طور كلی بیش‎تر جنبش‎های مذهبی و فلسفی و اجتماعی و ملی در ایران، از دورترین زمان مهر‎پرستی تا به امروز و حتی تصوف با همه تبلیغ جهان میهنی خود ـ و به تعبیری درست از همین رو ـ از این دعوی ایرانی در رهبری جهان، كم یا بیش تاثیر پذیرفته‎اند. با این همه، فرزانه طوس به كمك آن مایه‎های پرتوان مردم دوستی كه در او بوده، از یك سو توانسته است از آن بیگانه ستیزی كهن بكاهد و از سوی دیگر، ایران‎گرایی را معنویت دیگری بخشد، بی آن كه دعوی ایرانی رهبری جهان را فراموش كند: بیا تا جهان را به بد نسپریم! و : جهان را به ایران نیاز آوریم! همین معنویت شاهنامه است كه عارفان پشمینه‎پوش كه دلی سازگار با جهان‎پهلوانی ندارند، گاه زبان به ستایش فردوسی و كارنامه او گشوده‎اند و ایران گرایی شاهنامه است كه در زمانی كه ایران چون بقچه‎ی چل‏تكه‎ای به فرمانروایی‎های ریز و درست وصله خورده بود، سخنوران این سرزمین در هر كجا كه زندگی می‎كردند، هنوز سخن از ایران می‎راندند و احساس همبستگی ملی را قلم به قلم به زمان ما رسانیدند. و همین ایران‎گرایی شاهنامه است كه جهان افسانه‎ای آن، سرچشمه‏ی الهام سرایندگان و نقاشان می‎گردد و نام زنان و مردان دلاور آن را بر روی نوزادان می‎گذارند. باز همین ایران‎گرایی شاهنامه است كه سده‎های پی‎درپی توده‎های مردم را برای شنیدن افسانه‎های دل‎انگیزش به پای هنگامه‏ی نقالان می‎برد و داستان پهلوانی‎های رستم و اسفندیار، مرگ دل‏خراش سهراب و سیاوش، ناجوانمردی‎های گرسیوز و كینه‎توزی‎های افراسیاب را، سینه به سینه به روزگار ما می‎كشاند. به رسم شگون، سخن را با بیتی چند از استاد طوس در سفارش پاسداری از ایران به پایان می‎بریم:

كه ایران چو باغی‏ست خرم بهار

شكفته همیشه گل كامگار

پر از نرگس و نار و سیب و بهی

چو پالیز گردد ز مردم تهی

سپر غم یكایك ز بن بركنند

همه شاخ نار و بهی بشكنند

سپاه و سلیحست دیوار اوی

به پرچینش و بر نیزه‎ها، خار اوی

اگر بفگنی خیره دیوار باغ

چه باغ و چه دشت و چه دریا، چه راغ

نگر تا تو دیوار او نفگنی

دل و پشت ایرانیان نشكنی

كزان پس بود غارت و تاختن

خروش سواران و كین آختن

زن و كودك و بوم ایرانیان

به اندیشه‎ی بد منه در میان !