شمی کهنترین نیایشگاه دودمان پارتی
سراورل استین sir aurel-stein انگلیسی كه در سال 1314 هجری شمسی آثار تاریخی “شمی” ایذه را مورد بررسی و حفاری و قرار داده و كم و كیف این كاوشها را به رشته تحریر درآورده(1) كه خلاصه آن چنین است:« 30 سال پیش توسط مردم محل كه مشغول پیكنی ساختمان مسكونی بودند به مجسمهای برنزی تمام قد كه فاقد دو دست بود به طور اتفاقی برخورد نمودند.
وی قامت این مجسمه را 1 فوت و 5 اینچ و عرض آن را 2 فوت و 5 اینچ ذكر كرده است.
همچنین به هنگام حفاری یك مجسمه كوچك به طول نیممتر، در حالی كه پاافزاری چكمه گونه در پاها طناب و یا شالی بر دوش كه دست خود را به آن گرفته بود، از زیر خاك بیرون آمد.
همچین دو سر انسان از سنگ مرمر، كه به نظر میرسید یكی از آنها یونانی و شاید سر آفرودیتا باشد و دیگری پارتی است .
در ادامه این كاوشهای دو دست از سنگ مرمر یافت گردید یكی از آنها كوچكتر و شاید از آن كودكی باشد. ضمنا دو قطعه سنگ مربع مستطیل شكل به دست آمد كه جای پای مجسمه روی آنها مشهود بود .
استین محل حفاری شده را در پلات فرم و یا سایتی به عرض 29 فوت و 6 اینچ و طول 30 فوت و 6 اینچ در حالی كه گرداگردش را هم تراشههایی كه به منظور گمانه زنی حفر كرده بودند نیز بیان كرده است .
در این عملیات علاوه بر اشیای باستانی سنگهای بسیار زیاد و آجرهایی كه ضخامت آنها معادل چهار آجر معمولی بود از زیر خاك بیرون آورده شدند .
تراكم آجرها به حدی بود كه كوره آجرپزی را تداعی می كرد همچنین به راه آب آجری بزرگی نیز اشاره نموده است در آن حوالی گورستانی وسیع مانند گورستانهای دوره ساسانی آشكار شد كه به نظر میرسید از مدتی پیش به منظور یافتن اشیای باستانی آنها را مورد تعرض قرار داده بودند.
(1) تاریخ چاپ كتاب كه تنها قسمتی از آن در دسترس است به درستی معلوم نیست .
در محل كاوشها و بر سطح زمین لایهای قرمز رنگ و به ضخامت 2 سانتیمتر (همرنگ تالار صدستون تختجشمید و شوش) نیز مشهود بود .
استین اعتقاد داشت كه اولین لایه ساختمان موجود ممكن است متعلق به دودمان ساسانی باشد . اما سطح زیرین آن قطعا از قدمت بیشتری برخوردار بوده و مربوط به دوره اشكانی است و اشیاء زیاد شكسته شده و مجسمههای خرد شده مانند، بازو،پنجه، انگشت،آهن و ظروف سفالی، شمعدان، میخهای تزئینی گلی یا فلزی رنگی، خنجر ولگام اسب و صورتهایی از آهن و مفرغ اشاره دارد كه در آن محل پیدا شدهاند.
استین با حدس غالب میگوید: این مكان باید بتخانه باشد زیرا بعد از اسکندر بیشتر آداب و عادات ایرانیها با یونانیها مخلوط گردیده و ایرانیها به تقلید از یونانیها،به اصنام احترام میگذارند و این بتخانه را باید با همكاری هم ساخته باشند. ولی در زمان ساسانیان به آتش كشیده و خراب شده است .
پیرامون این بتخانه شهركی مسكونی بنا گردیده و مردم به نیت تبرك در آن خانه سكونت داشتند .
این فرضیه را میتوان از وجود گورستانهای اطراف به درستی استنباط كرد و این اولین باری است كه بتخانهای با این عظمت در شمی یافت شده است .
پیرامون محل را تا شعاع معین ظاهرا حصاری در برگرفته بود كه قسمتهایی از آن تا زمان حضور هیات مذكور باقی مانده و در وسط بنا قبری و پلكانی از آجر بسیار زیبا از زیر خاك سربرآورده بود. (2 و 3)
آثار تاریخی شمی كه خود به تنهایی موزهای است از تمدن كمیاب دودمان پارتی، این آثار در درهای خشك و در دامنه شمالی كوه بیلوا قرار گرفته است غنای اشیای برنزی، سنگی، مخصوصا مجسمهها و قطعات سایر ملزومات حكایت از آن دارد كه شمی در زمان اشكانیان از موقعیت و جایگاه بسیار رفیعی برخوردار است.
مهمترین این اشیا مجسمهای است برنزی با قامتی به ارتفاع 94/1 متر كه یك دست آن مفقود گردیده و هم اكنون در موزه ملی تهران نگهداری میشود، با این توصیف نوع لباس حالت سبیل و ریش، موهای پرپشت در حالی كه نواری پهن روی آنها بسته شده -كه شاید دیهیم شاهی باشد- و نگاره از مقابل بنابراین همه مختصات همانند مردان اشكانی است
همچنین مجسمه برنزی دیگری به دست آمد كه دامن آن به سبك تن پوش یونانی و شلواری همچون پارتها برتن داشت .
سراورل استین انگلیسی كه خود كاوشهای این محل را برعهده داشته چندین مجسمه قطعات برنزی زیادی را به دست آورده است، از جمله سرمجسمهای كوچك به سبك یونان باستان و همانند سر مرمرین
(2) برداشتی از كتاب راههای غرب ایران، سراورل استین ترجمه دكتر بهمن كریمی، صص 250 تا 257
(3) به گمان نگارنده قبر و پلكان مورد نظر استین همان قربانگاهی است كه در وسط معبد و از آجر ساخته شده بود باشد.
“رب النوع آفرودیت” كه پیش از آن در ناحیه پارس یافت شده بود. در ادامه كاوشها بقایای معبدی مستطیل شكل به ابعاد 14*23 متر سربرآورده و با توجه به قطعات شكسته مجسمهها و دیگر وسایل و ابزار معلوم شد كه این معبد بر اثر آتشسوزی تخریب گردیده بود و متحمل است كه این اتفاق در عصر ساسانیان به وقوع پیوسته باشد زیرا در آن زمان حضور موبد بزرگ “كرتیر” بر تخت سلطنت سایه افكنده بود و با پیروان ادیان برخورد جدی میشد و معابد آنان نیز تخریب میگردید.
میان این معبد قربانگاهی كه با آجر احداث گردیده بود نمایان گردید. همچنین وجود 12 پایه سنگی نشانگر آن است كه در زمان شكوفایی معبد 12 مجسمه روی آنها استوار بوده است.
در این سلسله كاوشها، یك مسجمه كوچك و سر یك مجسمه شكسته شده دیگر كه به آنتوكوس چهارم و به دودمان سلوكی نسبت داده شده به دست آمد.
همچنین در قبری كه احتمالاً از آن زنی بوده، مقداری صدف منقوش یافت شد كه شاید روی جعبهای زنانه تزئین شده بودند مضافا ضمن وجود دیواری حجیم در شرق معبد در آن حوالی كه گورستانی از دوره پارتی نیز كشف شد.
البته دستاوردهای این كاوشها (شمی) مربوط به قرن اول یا دوم پیش از میلاد و متعلق به دوره اشكانیان است .
علی اكبر سرفراز و بهمن فیروزمندی در مورد آثار تاریخی شمی و كشف مجسمه برنزی از آن محل مینویسند:«… در بختیاری ناحیه مالمیر خوزستان (ایذه) مجسمه برنزی از ناحیه ای به نام شمی به دست آمده است كه در موزه ایران باستان تهران نگهداری میشود و نمونهای از كارهای زیبای این عصر (اشكانی) به حساب میآید و احتمالاً متعلق به حدود 50 قبل از میلاد تا 100میلادی است.
این مجسمه برنزی كه از آن یكی از بزرگان محلی بوده است او را در جامعه اشكانی نشان می دهد. وی طوقی بر گردن دارد و دیهیم كه بر سر اوست تقلیدی از دیهیم شاهان اشكانی است[1].
(دیتر امان) شمی را معبدی بزرگ از دودمان پارتها دانسته كه متاثر از معماری یونانی و اشكانی است و مینویسد: «طبق نظریه اشتاین (1969،ص141) معبد مقدس پارتها (شالی) با نشانههایی از معماری یونانی در كوهستانهای شمال غربی مالمیر قرار دارد. به گمان اشتاین شامی به اقامتگاه تابستانی پارتها گفته میشد[2] .
