شیوه های باغ آرایی و عناصر شكل دهنده باغ ایرانی

شیوه های باغ آرایی و عناصر شكل دهنده باغ ایرانی هنر باغسازی و ایجاد فضای سبز از قبل از هخامنشیان و بعد از آن در تخت جمشید به اعلاترین درجه خود رسیده است .

این هنر یكی از كهنترین هنرهای ایرانیان است كه دارای سنتهای ارزشمند و قدرتی معنوی است. شكل باغ در ایران از دیرباز تاكنون با چگونگی طبیعت و میزان آب تناسبی كامل داشته است. بنابراین باغها را از دیرباز به شیوه‎های گوناگون می‎ساخته اند.

انواع باغ ایرانی :‌در یك تقسیم بندی كلی با توجه به خصوصیات كالبدی می‎توان باغهای زیر را برشمرد:

 – باغ واقع در محیط های هموار : مانند باغ فین كاشان و باغ ارم شیراز

– باغ آبی : مانند شاه گلی تبریز

– باغ خانه :‌ مانند باغ امیر طبس

 – باغ واقع در كنار رودخانه : مانند كاخ آئینه اصفهان در دوران صفوی

كاخ آیینه اصفهان و با توجه به كاركرد اصلی باغ از انواع باغهای زیر می‎توان نام برد:

 – باغ میوه : ساده ترین باغ از لحاظ طراحی و سودمندترین نوع از لحاظ اقتصادی

– باغ سكونتگاهی :‌ باغی كه بسیاری از اعیان و رجال، عمارت مسكونی خود را در آن می‎ساختند.

 – باغ سكونتگاهی – حكومتی: باغی كه در شهرهای كوچك فاقد تشكیلات اداری و نظامی، حاكم شهر در آن سكونت میكرد و علاوه بر عمارت مسكونی دارای عمارتی برای اشتغال به امور حكومتی نیز بود.

– باغ حكومتی :‌ باغی در پایتختها و شهرهای مهم كشور كه در آن طراحی فضاهای سكونتگاهی و دیوانی و خدماتی به نحوی بود كه اختلالی میان فعالیتها ایجاد نگردد.

– باغ مزار : نوعی باغ كه غالباً تمام یا بخشی از عرصه آن به مزار اختصاص یافته است.

باغ آرایی ایرانی : – باغ ایرانی همواره با دیواری محصور است كه عموماً بلند و از خشت خام یا آجر بوده است و فاقد هیچگونه تزئینی است (مگر حصار باغهای حكام قدیم و توانگران هر منطقه) ، لذا باغ ایرانی هم خلوتگاهی برای آرامش و گوشه نشینی و هم حفاظتی برای احساس و تأمین امنیت بوده است – هندسه باغ ایرانی اصلی مهم در باغسازی ایرانی است. توجه به اشكال هندسی و ایجاد اشكال مربع برای ساده نشان دادن اجزاء باغ و تعیین محل دقیق كاشت درختان به گونه ای كه ردیف درختان از هر طرف دیده شود، دارای اهمیتی خاص بوده است. درباغ ایرانی تأكید بر میان آسة اصلی است. گذرگاهی چهار جانب باغ را دور می‎زند. مسیرهای فرعی، باغ را به باغچه‎ها تقسیم می‎كند و باغچه‎ها كرت‎ها را در بر دارند. – عنصر آب جاری اصلی ترین عنصری كه همواره به باغ ایرانی حیاتی دوباره بخشیده است. آب قنات در جدولها وجویهای منظم قرار گرفته و با گذر از نهر اصلی به نهرها و جدولهای فرعی جریان می‎یابد. – جدولهای باغهای تزئینی كه به حوضها می‎پیوسته‎اند معمولاً با سنگ و آجر ساخته می‎شده است. – نمایش آب با انتخاب سطوحی برای پله پله كردن مسیر جریان آب و تند و پر سر و صدا كردن آن صورت می‎گرفته است. – آب نما كه بعد اصلی آن در جهت طول ساختمان و به اشكال مربع و چند ضلعی و بیضی ساخته می‎شده اغلب در مقابل عمارت باغ احداث گردیده ، گاهی نیز بصورت حوضخانه در داخل عمارت باغهای قدیمی ایجاد می‎شده است. – استخر را در میان باغ در مقابل بنا می‎ساخته اند. استخر باغهای قدیمی غالباً عمیق و دارای چندین فواره بوده است، از جمله استخر بزرگ باغ هزار جریب نو اصفهان در دوره صفوی كه پانصد فواره داشته است. در دوران پیش از اسلام و اوایل اسلام استخرهای گرد معمول بوده است ولی بعد از آن ساخت استخر بصورت مربع با مستطیل صورت می گرفته است. – كوشك باغ را در نقاط مختلف باغ می‎ساختند. وسط باغ به گونه‎ای كه از چهار طرف دیده شود، یكطرف باغ به گونه ای كه منظر اصلی در امتداد محور طولی باغ ایجاد شود، به نسبت یك سوم در امتداد محور طولی از جمله نقاط باغ است كه در آن كوشك را بنا می‎كرده اند. – باغهای ایرانی به جهت گرمی و خشكی هوای این مرز و بوم اغلب دارای درختان سایه‎دار و انبوه بوده است. استفاده از درخت و گل و گیاه نیز در هر مكان منطق خاص داشته است. در كنار دو جوی خیابانهای سراسری درختان سرو ، كاج و شمشاد می‎نشاندند. كاشت درختان سپیدار و تبریزی و زبان گنجشك درزمینهای رسی معمول بوده است. پیرامون استخر را درختان نارون و افرا و بید و ارغوان تشكیل می‎دادند. كرتهای دو سوی خیابانهای باغ را نهالهای میوه وكرتهای پیرامون باغ را مو و خیابان كمربندی باغ و گوشه و پناه دیوارها را انجیر و سنجد و عناب می‎كاشتند. به جای كاشت درختان و بوته های بلند در میان كرت كه چشم انداز ساختمان باغ را بپوشاند اسپست (نوعی یونجه) كاشته می‎شده است.

گلها نیز نقشی خاص در باغها داشته اند. گلهای فصلی را جلوی كوشكها و گلستان باغ، گلهای كوچك عطری را در كنار و پای درختان ، پیازها و پیازچه‎ها را درون اتاقها می‎كاشتند. – در بعضی باغها در قسمتی از محوطه باغ، باغچه یا گلزار یا گلستان را به جای استخر در نزدیك كوشك می‎ساختند. در نقاطی نزدیك باغچه و مقابل بناهای فرعی بطوری كه منظر مسدود نشود نیز سبزیكاری صورت می‏گرفته است. بررسی‎های یاد شده ، طیف گستردة تركیب منظم باغ ایرانی را در تمام طول تاریخ نشان می‎دهد. عناصری كه با تناسب، نیاز را پاسخگو هستند. باغ ایرانی اثری هنری و زیباست كه در مجموع و در تمام جزئیاتش فایده ای نهفته است.امروز باغ ایرانی گذر تاریخ را طی كرده و دستخوش تغییراتی جدید شده است. تغییراتی كه با هویت باغسازی ایران فاصله ای بسیار دارد.اما آیندة هنر باغسازی ایرانی به كجا می‎رود؟ باغ ایرانی را چه می‎شود؟ تنها می‎توان گفت : ای قصر دل افروز كه منزلگه انسی    یارب نكند گردش ایام خرابت